Praktyka lekarska

Sfinansował szkolenie lekarza i bał się, że ten odejdzie do konkurencji

Autor: Katarzyna Suszek-Fiszer, radca prawny

Opublikowano: 26 lipca 2026. Aktualizacja: 27 lipca 2026.

Opis rzeczywistej sprawy z naszej praktyki. Pominęliśmy dane pozwalające zidentyfikować klienta i placówkę, bo obowiązuje nas tajemnica zawodowa. Podstawy prawne są aktualne na dzień publikacji, ale ocena konkretnych zapisów zawsze zależy od okoliczności współpracy.

Lekarz rozwijający własną praktykę chciał zatrudnić drugiego specjalistę, ale kandydat wymagał szkoleń, za które klient miał zapłacić, i czasu, który musiał w niego zainwestować. Zaproponowaliśmy dwa narzędzia, które działają na innych zasadach i których nie wolno mylić: klauzulę lojalnościową powiązaną ze zwrotem kosztów szkolenia oraz zakaz konkurencji.

Przy umowie o pracę zwrot obejmuje wyłącznie dodatkowe świadczenia, jest proporcjonalny do okresu zatrudnienia po ukończeniu podnoszenia kwalifikacji lub w czasie ich podnoszenia (art. 103³ i 103⁵ Kodeksu pracy), a zobowiązanie do pozostania w zatrudnieniu nie może przekroczyć 3 lat. Zakaz konkurencji po ustaniu pracy wymaga odszkodowania w wysokości co najmniej 25% wynagrodzenia (art. 101² § 3 kp) i formy pisemnej pod rygorem nieważności. Przy kontrakcie B2B żaden z tych limitów nie obowiązuje, ale i żaden przepis nie chroni zapisu przed podważeniem.

3 lata

Maksymalne zobowiązanie po szkoleniu

25%

Minimum za zakaz po ustaniu pracy

2 reżimy

Inne zasady przy etacie i kontrakcie

Zagadnienie	Umowa o pracę	Kontrakt B2B
Podstawa prawna	Art. 101¹-101³ i 103¹-103⁶ Kodeksu pracy	Swoboda umów (art. 353¹ Kodeksu cywilnego)
Co podlega zwrotowi po szkoleniu	Wyłącznie dodatkowe świadczenia: opłata za kształcenie, przejazd, podręczniki, zakwaterowanie (art. 103³)	Zakres ustalany umownie, oceniany przez pryzmat zasad współżycia społecznego
Wysokość zwrotu	Proporcjonalna do okresu zatrudnienia po ukończeniu podnoszenia kwalifikacji lub w czasie ich podnoszenia (art. 103⁵)	Umowna, ale rażąco wygórowana może zostać zakwestionowana
Maksymalne zobowiązanie do pozostania	3 lata od ukończenia szkolenia (art. 103⁵ pkt 2)	Brak limitu ustawowego, ale długi okres zwiększa ryzyko podważenia
Zakaz konkurencji w trakcie współpracy	Dopuszczalny (art. 101¹)	Dopuszczalny w granicach swobody umów; Sąd Najwyższy potwierdził to wprost dla zlecenia (III CKN 579/01)
Zakaz po zakończeniu współpracy	Wymaga odszkodowania min. 25% wynagrodzenia (art. 101² § 3); forma pisemna pod rygorem nieważności	Orzecznictwo rozbieżne: trzyletni zakaz bez ekwiwalentu uznany za nieważny (III CKN 579/01), roczny nieodpłatny za ważny (V CSK 30/13)
Kara umowna	Sporna w reżimie pracowniczym; nie działa przy zwrocie kosztów, bo to zobowiązanie pieniężne	Dopuszczalna (art. 483 § 1 kc), z ryzykiem miarkowania (art. 484 § 2 kc)

Przepisy Kodeksu pracy o podnoszeniu kwalifikacji i zakazie konkurencji dotyczą wyłącznie pracowników. Przy kontrakcie B2B nie stosuje się ich nawet odpowiednio, co Sąd Najwyższy potwierdził w wyroku z 5 grudnia 2013 r. (V CSK 30/13).

Sytuacja

Klient rozwijał własną praktykę lekarską i zdecydował się poszerzyć zespół o drugiego lekarza. Kandydat, którego chciał, wymagał szkoleń: klient miał je sfinansować i poświęcić własny czas na wdrożenie.

Problem

Obawa brzmiała tak, jak brzmi u większości właścicieli gabinetów: zainwestuję czas i pieniądze, lekarz osiągnie pełną samodzielność, a potem odejdzie do konkurencji albo otworzy praktykę dwie ulice dalej i zabierze część pacjentów. Właściciele chcą wtedy wpisać do umowy najostrzejsze możliwe zapisy. To działa przeciwko nim dwukrotnie: zbyt restrykcyjna klauzula odstrasza kandydata jeszcze przed podpisaniem, a podpisana bywa bezużyteczna, bo sąd uznaje ją za nieważną albo obniża zastrzeżoną karę.

Jak działaliśmy

Sprawdzenie formy działalności - w indywidualnej praktyce lekarskiej wolno zatrudniać tylko osoby niebędące lekarzami do czynności pomocniczych (art. 53 ust. 1 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty). To pierwsze pytanie przy takim planie, bo bez właściwej formy nie ma o czym pisać w umowie
Wybór reżimu - etat czy kontrakt B2B. Ten wybór przesądza, które narzędzia w ogóle są dostępne i na jakich warunkach, a przy okazji wpływa na to, kto odpowiada za błąd zatrudnionego lekarza i jak liczy się regres wobec lekarza
Klauzula lojalnościowa - zobowiązanie do pozostania we współpracy przez ustalony czas po szkoleniu, ze zwrotem kosztów proporcjonalnym do okresu zatrudnienia po ukończeniu podnoszenia kwalifikacji lub w czasie ich podnoszenia
Zakaz konkurencji - osobno na czas trwania współpracy, osobno na okres po jej zakończeniu, z ograniczeniem do rzeczywistego przedmiotu działalności gabinetu (obsługa prawna placówki)
Dobranie parametrów - czas trwania zobowiązania, wysokość ewentualnego zwrotu kosztów, zasięg terytorialny i długość zakazu ustalone realistycznie, z poszanowaniem zasad współżycia społecznego

Poza samą umową działa jeszcze jedna warstwa. Art. 73 Kodeksu Etyki Lekarskiej zabrania pozyskiwania pacjentów w sposób niezgodny z lojalnością wobec kolegów i stosowania metod nieuczciwej konkurencji. Egzekwują to sądy lekarskie, nie sąd cywilny, więc przepis nie zastąpi klauzuli w umowie, ale wyznacza granicę, o której warto powiedzieć kandydatowi wprost przy podpisywaniu.

Efekt

Zwrot kosztów rozpisany proporcjonalnie do okresu zatrudnienia po ukończeniu podnoszenia kwalifikacji lub w czasie ich podnoszenia, więc zapis mieści się w granicach art. 103⁵ Kodeksu pracy i nie odpada w sporze
Zakaz konkurencji ograniczony do rzeczywistego przedmiotu działalności gabinetu, zgodnie z tym, czego wymaga Sąd Najwyższy
Klient wiedział, czego nie może wpisać: pełnego zwrotu kosztów niezależnie od przepracowanego czasu ani zakazu szerszego niż zakres działalności gabinetu

Najostrzejsza klauzula jest zwykle najsłabsza

Zapis żądający pełnego zwrotu kosztów szkolenia niezależnie od przepracowanego okresu jest w umowie o pracę mniej korzystny dla pracownika niż Kodeks pracy, więc w tym zakresie nie obowiązuje. Zakaz konkurencji szerszy niż faktyczny przedmiot działalności gabinetu Sąd Najwyższy uznaje za nieważny. Rażąco wygórowaną karę umowną dłużnik może żądać obniżyć. Klauzula napisana na maksimum chroni więc słabiej niż umiarkowana: w sporze zostaje z niej mniej albo nic.

Najczęstsze pytania

Czy można zobowiązać lekarza do zwrotu kosztów szkolenia?

Przy umowie o pracę tak, na podstawie pisemnej umowy o podnoszenie kwalifikacji zawodowych. Zwrot obejmuje wyłącznie dodatkowe świadczenia, czyli opłatę za kształcenie, przejazd, podręczniki i zakwaterowanie (art. 103³ Kodeksu pracy), jest proporcjonalny do okresu zatrudnienia po ukończeniu podnoszenia kwalifikacji lub w czasie ich podnoszenia, a zobowiązanie do pozostania w zatrudnieniu nie może przekraczać 3 lat (art. 103⁵ pkt 2). Wynagrodzenia za urlop szkoleniowy odzyskać się nie da, bo przysługuje ono pracownikowi bezwarunkowo.

Czy zakaz konkurencji dla lekarza jest zgodny z prawem?

Tak. Sąd Najwyższy stwierdził wprost, że zawarcie umowy o zakazie konkurencji nie jest sprzeczne z istotą wykonywania zawodu lekarza (wyrok z 8 maja 2002 r., I PKN 221/01). W tym samym orzeczeniu zaznaczył jednak, że zakaz musi odnosić się do rzeczywistego przedmiotu działalności pracodawcy, a klauzula obejmująca działalność szerszą jest w tej części nieważna.

Ile trzeba zapłacić lekarzowi za zakaz konkurencji po zakończeniu pracy?

Przy umowie o pracę odszkodowanie nie może być niższe niż 25% wynagrodzenia otrzymanego przed ustaniem stosunku pracy za okres odpowiadający okresowi zakazu (art. 101² § 3 Kodeksu pracy), a sama umowa wymaga formy pisemnej pod rygorem nieważności. Zakaz wygasa wcześniej, jeśli pracodawca przestanie płacić odszkodowanie albo ustaną przyczyny go uzasadniające (art. 101² § 2 kp). Przy kontrakcie B2B ustawa nie narzuca stawki, ale ekwiwalent wyraźnie zmniejsza ryzyko podważenia klauzuli.

Czy zakaz konkurencji bez wynagrodzenia jest ważny przy kontrakcie B2B?

Orzecznictwo jest rozbieżne. W wyroku z 11 września 2003 r. (III CKN 579/01) Sąd Najwyższy uznał trzyletni zakaz po ustaniu zlecenia, bez jakiegokolwiek ekwiwalentu, za sprzeczny z zasadami współżycia społecznego. W wyroku z 5 grudnia 2013 r. (V CSK 30/13) uznał nieodpłatny zakaz za mieszczący się w granicach swobody umów, przy rocznym okresie i profesjonalnym charakterze obu stron. Zapisu bez ekwiwalentu nie da się więc traktować jako pewnego, a im dłuższy okres, tym większe ryzyko.

Czy można zastrzec karę umowną za złamanie zakazu konkurencji?

Tak, bo zakaz konkurencji to zobowiązanie niepieniężne, a tylko przy takich karę umowną można zastrzec (art. 483 § 1 Kodeksu cywilnego). Nie da się natomiast obwarować karą umowną zwrotu kosztów szkolenia, bo to zobowiązanie pieniężne. Trzeba też liczyć się z miarkowaniem: jeśli kara jest rażąco wygórowana albo zobowiązanie zostało w znacznej części wykonane, dłużnik może żądać jej obniżenia (art. 484 § 2 kc), a tego uprawnienia nie da się umownie wyłączyć.